O tym, jak bogatą - i o wiele starszą, niż się dotąd spodziewano - historię ma Gdańsk, przekonujemy się w ostatnich latach coraz częściej. Dzięki badaniom archeologicznym przeprowadzanym w trakcie prac remontowych i rewitalizacyjnych wykonywanych w obrębie Głównego Miasta oraz za sprawą nowych technik archeologicznych możemy poznawać nasze miasto od podszewki. Pod brukiem ulic i pod budowlami miejskimi znajduje się wiele skarbów, które są odkrywane podczas różnych inwestycji, takich jak rewitalizacja Hali Targowej. Pisaliśmy już o historii Hali oraz o tym, co działo się na tym terenie wcześniej, czyli o Kępie Dominikańskiej, a teraz przybliżymy wam odkrycia archeologiczne, których tam dokonano, oraz eksponatach, jakie znajdą się w Hali po jej otwarciu.
Archeologia: fotogrameria, skaning laserowy i... łopata
tak, śledzę wszystkie
46%
tak, ale na wybranych terenach
25%
niektóre, te bardziej sensacyjne
24%
nie, nie interesuje mnie to
5%
W Gdańsku przekonaliśmy się już wielokrotnie, że
tutejsza ziemia kryje wiele skarbów - wydaje się, że wystarczy wbić łopatę, a zapewne uda się "coś" znaleźć. Archeolodzy w naszym mieście mają co robić. I choć niektórym z nas archeologia być może kojarzy się bardziej z Indianą Jonesem z kultowej serii filmów Spielberga niż z kopaniem w ziemi, to część tej pracy -
wykopaliska archeologiczne - właśnie na tym polega.
Jednak oczywiście nie tylko łopata, ale i inne precyzyjne, specjalistyczne narzędzia są używane w tej profesji, jak szpachelki, pędzle czy gracki, a także coraz bardziej
nowoczesne technologie, np. badania geofizyczne, zdjęcia lotnicze lub technologia LiDAR, która pozwala zlokalizować stanowisko bez kopania w ziemi, a wręcz - jak mówi
Piotr Klimaszewski - zza biurka przy komputerze, co jest przydatne w mieście tak zurbanizowanym jak Gdańsk.
Jakie tajemnice skrywa Kępa Dominikańska?
- Obecnie techniki dokumentacji zabytków archeologicznych stale się rozwijają. Często korzysta się z dokumentowania zabytku przy użyciu fotogrametrii, skaningu laserowego oraz z użyciem technik pozycjonowania satelitarnego GPS, RTK, środowiska GiS - są to systemy informacji przestrzennej. Standardem stała się dokumentacja przy użyciu dronów i sporządzanie ortofotoplanów. W przypadku dokumentowania grodzisk, kurhanów, megalitów niezwykle przydatny jest skaning laserowy LiDAR, dzięki któremu można stworzyć numeryczny model terenu, a nawet odkrywać nieznane dotąd stanowiska archeologiczne zza biurka przy komputerze. Wielu archeologów nadal jednak korzysta z tradycyjnych metod dokumentowania zabytków przy użyciu niwelatora oraz papieru milimetrowego i kalki technicznej - twierdzi Piotr Klimaszewski, kierownik Wydziału ds. Zabytków Archeologicznych z Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków w Gdańsku.
Ochrona zabytków zarówno na powierzchni, jak i tych pod ziemią
W grodzie nad Motławą co jakiś czas dociera do nas informacja o kolejnym ekscytującym odkryciu. Niemal każda inwestycja na terenie Starego i Głównego Miasta przynosi kolejne sensacje. Wiąże się to z tym, że
układ urbanistyczny Gdańska w granicach nowożytnych fortyfikacji objęty jest wpisem do rejestru zabytków od 1947 r.
- Obszar ten to nie tylko zachowana siatka ulic czy też podział parcelacyjny oraz zabytkowe obiekty architektoniczne, ale także podziemne nawarstwienia kulturowe - archeologiczne, sięgające do 5 m p.p.t. wraz z podziemnymi reliktami architektury - wyjaśnia Piotr Klimaszewski.
Niezwykła historia Hali Targowej w Gdańsku
Ochrona zabytków archeologicznych ponadto wynika nie tylko z zapisów
Ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami z 2003 r. (wcześniej Ustawy o ochronie dóbr kultury z 1962 r. oraz Rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z 1928 r. o opiece nad zabytkami), ale też m.in. z
przepisów prawa lokalnego, np. miejscowych planów zagospodarowania przestrzennego lub decyzji o warunkach zabudowy.
Ogólnie przyjętą zasadą w tych przepisach jest
wymóg przeprowadzania badań archeologicznych wyprzedzających inwestycję oraz nadzorów archeologicznych w strefach ochrony archeologicznej, które są wyznaczane przez Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków.
Sensacyjne odkrycia na terenie Hali Targowej
Dzięki temu
Gdańszczanie co jakiś czas mogą usłyszeć o kolejnych niesamowitych znaleziskach archeologicznych. Tak było m.in. w 2010 r.,
gdy budowano Teatr Szekspirowski, przy okazji niedawnych
odkryć na Westerplatte czy sensacyjnych odkryć na terenie dawnej lodziarni Miś, gdzie znaleziono
elementy dawnego zamku krzyżackiego oraz
płytę nagrobną i szczątki rycerza z przełomu XIII i XIV w., a także
drewnianą konstrukcję z XII w.. Niedawno znaleziono również
pozostałości murów XIV-wiecznego domu beginek podczas prac na ul. Pańskiej. To tylko przykłady z ostatnich lat.
Co dalej ze znaleziskami na działce pod lodziarnią Miś w Gdańsku?
Nie inaczej stało się podczas remontu Hali Targowej oraz Placu Dominikańskiego. Badania archeologiczne były tam realizowane właśnie ze względu na tę inwestycję w latach 2000-2005. Odkryto tam, jak czytamy w opracowaniu dr
Magdaleny Staręgi: obecność
śladów paleniska i ceramiki z okresu wpływów rzymskich,
pozostałości osady targowej z XII w.,
kilka warstw pochówków z okresu XII-XVIII w.,
fundamenty kościoła romańskiego z XII/XIII w., fundamenty kościoła romańskiego rozbudowanego później przez dominikanów,
fundamenty zabudowań klasztornych z różnych okresów od XV w. oraz
fragment pieca wapiennego z lat 1416-1426.
Najstarsze zabytki gdańskiej architektury murowanej
Ranga tych odkryć wymusiła zmianę planu działania inwestora. I choć pojawiły się alternatywne pomysły zagospodarowania budynku Hali, to ostatecznie zadecydowano o utrzymaniu jej funkcji handlowej wraz z należytą ekspozycją najcenniejszych znalezisk archeologicznych.
Wyeksponowano wówczas fundamenty kościoła romańskiego św. Mikołaja z XII w. (12,5 proc. powierzchni piwnic) oraz rozebrano wszystkie te odkrycia, które poziomem wykraczały ponad wysokość zaplanowanej posadzki.
- Prace pozwoliły zdefiniować plan pierwszego kościoła - jako romańskiej świątyni jednonawowej z chórem zakończonym absydą od wschodu oraz masywem wieżowym od zachodu. Na podstawie badań fizykochemicznych stwierdzono, że powstał on ok. 1190 r. Jego rozbudowa w XIII w. polegała na przebudowie części wschodniej i rozbiórce westwerku. Inwestycja ta miała bezpośredni związek z przejęciem częściowo zniszczonego kościoła przez dominikanów w 1227 r. Są to, jak do tej pory, najstarsze relikty architektury monumentalnej na terenie historycznego Gdańska, potwierdzone empirycznie poprzez badania archeologiczne - zapewnia Maciej Szyszka.
Na powyższych grafikach można zobaczyć wielkość kościoła romańskiego i jego umiejscowienie w stosunku do Hali.Jak podaje badacz, odkryto wówczas również
relikty okazałej sali z XIII w., ze sklepieniem wspartym jednym filarem, zachowanej w kubaturze na poziomie sutereny (posadzka wewnątrz znajdowała się ok. 1,2 m poniżej ówczesnego poziomu gruntu na zewnątrz), a także dostawioną do refektarza kuchnię z ceglanym piecem, klatkę schodową prowadzącą na piętro refektarza oraz wejście od strony południowej, z murowanym przedsionkiem (szyją).
Po
odrestaurowaniu tego XIII-wiecznego klasztornego refektarza, który jest obecnie
najstarszym zachowanym wnętrzem w Gdańska - udostępniono go dla zwiedzających. To tzw.
Piwnica Romańska - jeden z najstarszych znanych kubaturowych obiektów w Gdańsku, który znajduje się w bezpośrednim sąsiedztwie Hali, dosłownie przez ścianę. Można zatem powiedzieć, że będąc gościem Hali, na wyciągnięcie ręki
dostępna jest wczesnośredniowieczna historia Gdańska.
Piwnica Romańska wraz ze stworzoną w Hali Targowej ekspozycją fundamentów romańskiego kościoła św. Mikołaja tworzy
unikatowy w skali Polski kompleks prezentujący najstarsze zabytki architektury murowanej.
Historia gdańskiej kuchni i jedzenia
Po otwarciu Hali Targowej ekspozycja reliktów świątyni romańskiej z XII wieku na poziomie -1 zostanie utrzymana. Uzupełni ją
nowa wystawa zawierająca wybrane artefakty z depozytu
Muzeum Archeologicznego w Gdańsku oraz Muzeum Wojny i Techniki z Gdańska.
- Po rewitalizacji w Hali Targowej powstanie nowa wystawa oparta na zabytkach wypożyczonych przez Muzeum Archeologiczne. Jej celem będzie opowiedzenie historii tego miejsca - w bezpośrednim sąsiedztwie istniejącego skansenu archeologicznego, który po ponownym otwarciu obiektu znów będzie dostępny dla zwiedzających. Wystawa stanie się jego naturalnym uzupełnieniem. W porozumieniu z inwestorem wybrano i przekazano w depozyt 16 zabytków z różnych epok. Złożą się one na nową ekspozycję, która zastąpi dotychczasową wystawę opartą na wynikach badań archeologicznych prowadzonych przez Muzeum. Motywem przewodnim nowej wystawy będzie gdańska kuchnia i jedzenie. Zobaczymy m.in. ceramiczne i szklane butelki, talerze, dzbany, sztućce oraz inne przedmioty związane z przygotowywaniem i spożywaniem posiłków. Wyjątkiem będzie ciekawy kafel piecowy z pięknym przedstawieniem herbu Gdańska, mocowany jako dekoracja narożników pieca. Zgodnie z ustaleniami z inwestorem artefakty zostaną zaprezentowane w specjalnie projektowanych gablotach na poziomie -1 Hali, w bezpośrednim sąsiedztwie skansenu archeologicznego. Będą one uzupełnieniem opowieści o historii jednego z najstarszych obszarów osadniczych Gdańska oraz o dziejach samej Hali Targowej - informuje Ewa Trawicka, dyrektorka Muzeum Archeologicznego.
Co jadali dawni Gdańszczanie? "Nie była to kuchnia wegetariańska"
Wśród zaprezentowanych artefaktów znajdą się m.in.:
szklana butelka do trunków z XVII w. - naczynie używane do przechowywania i serwowania trunków na nowożytnych stołach gdańskich mieszczan; dekoracyjny element -
kafel dawnego pieca kaflowego z herbem Gdańska z XVI w. - w nowożytnych wnętrzach piece te nie tylko ogrzewały pomieszczenia, ale stanowiły centralną ozdobę reprezentacyjnych sal, świadcząc o prestiżu i bogactwie gospodarzy;
trójnóżek ceramiczny - tradycyjne naczynie kuchenne, które stawiano bezpośrednio w palenisku lub na rozżarzonych węglach w celu podgrzania potrawy; oraz
zestaw widelców ze stali nierdzewnej z lat 1891-1945 z dekoracyjnie rzeźbionymi trzonkami.
Tu historia spotyka się z teraźniejszością
Jednakże poza tym wymiarem archeologicznym - skansenem i nową wystawą - czeka nas o wiele więcej wrażeń estetycznych po otwarciu Hali Targowej.
Obecnie prowadzone prace mają na celu przywrócić jej dawną urodę. W ich ramach udało się m.in. odkryć historyczne elementy architektury, m.in. słupy ceglane, które dotychczas były przykryte grubą warstwą tynków, a teraz odzyskały oryginalny wygląd. W ramach rewitalizacji zaplanowano też
iluminację wydobywającą elementy historyczne, które były dotąd niewidoczne.
- Historia ukryta pod Halą Targową tworzy jedno z najbardziej niezwykłych miejsc na mapie Gdańska. W samym sercu współczesnego miasta zachował się autentyczny ślad jego najdawniejszych dziejów - ruiny pierwszego romańskiego kościoła, pamiętające początki wczesnośredniowiecznego miasta. Po otwarciu Hali ponownie staną się dostępne dla zwiedzających, pozwalając mieszkańcom i gościom zajrzeć w głąb historii, która przez wieki pozostawała ukryta. To wyjątkowe dziedzictwo zostanie wzbogacone o nową wystawę muzealną oraz multimedia, które w interaktywny sposób opowiedzą o historii Hali oraz ciekawostkach z życia Gdańszczan na przestrzeni wieków. Dzięki temu cały projekt Hali zyskuje unikatowy charakter - staje się nie tylko miejscem zakupów i spotkań, lecz także żywą opowieścią o mieście, które od wieków rozwijało się właśnie tutaj - zapewnia inwestor.Bibliografia
1. Barton-Piórkowska Jolanta, "Stare Miasto, Dzielnice Gdańska", 2010.
2. Ratajczyk-Piątkowska Elżbieta, Specyfika modernizowanych obiektów zabytkowych na przykładzie Mercat Del Born w Barcelonie i Hali Targowej w Gdańsku, "Ochrona Zabytków", 2003, s. 37-42.
3. Samp Jerzy, "Gdańsk znany i nieznany", 2013.
4. Staręga Magdalena, "Hala targowa w Gdańsku. Studium historyczno-architektoniczne. Podsumowanie kwerend przeprowadzonych w okresie 1.10-31.12.2024 r."
5. Szyszka Maciej, "Kępa Dominikańska w Gdańsku we wczesnym średniowieczu, w świetle badań archeologicznych Muzeum Archeologicznego w Gdańsku". Nagranie z wystąpienia na konferencji "Początki Gdańska. Rozwój osadnictwa w X-XII wieku", https://vimeo.com/1045291160.
6. Śliwiński Błażej, "Początki Gdańska, Dziej Ziem nad Zachodnim Brzegiem Zatoki Gdańskiej w I połowie X w.", 2009.
Portal trojmiasto.pl nie ponosi odpowiedzialności za treść opinii. 
