Kolorowe lata 90. w architekturze Wrzeszcza

Jarosław Wasielewski
10 stycznia 2026, godz. 12:00
Opinie (95)
Architektura lat 90. nie ma wielu zwolenników.

Epoka transformacji w Polsce to okres wielkich nadziei i wiary w nowe możliwości. Emocje te są widoczne m.in. w powstałej w tamtych czasach architekturze. W tym artykule przyjrzymy się najważniejszym realizacjom powstałym w latach 90. oraz na początku lat dwutysięcznych we Wrzeszczu.



Architektura lat 90. jest:

Architekci kształcący się i działający w kryzysowych latach 80. żywili rosnącą niechęć do modernizmu, kojarzonego niesprawiedliwie z monotonią gierkowskich blokowisk. Jednocześnie popularność w tym środowisku zyskiwał postmodernizm, na który nakładała się coraz głośniej wyrażana potrzeba powrotu do architektury sprzed czasów tzw. komunizmu, a więc tej kojarzonej z czasami wolności, suwerenności, indywidualizmu.

Zjawiska te nabierały na sile przez całe lata 80., by w pełni zamanifestować się wraz z upadkiem Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej. Chodziło o coś więcej niż estetykę - odczuwano potrzebę symbolicznego zerwania z systemem, który zbankrutował, oraz zamanifestowania nowo odzyskanej wolności także w przestrzeni miasta.

Okres poszukiwań materialnego wyrazu



Zaowocowało to wieloma ciekawymi, barwnymi, a niekiedy wręcz kuriozalnymi rozwiązaniami.

- Gdy patrzymy na tamte czasy i ich architektoniczny dorobek, wydaje się, że właściwe jest postrzeganie ich jako okresu poszukiwań. Nowe realia dopiero się wyłaniały, należało się ich nauczyć i znaleźć dla nich materialny wyraz - pisze Anna Cymer w książce pt. "Długie lata 90. Architektura w Polsce czasów transformacji".
To właśnie ta atmosfera niepewności, ale i entuzjazmu najlepiej tłumaczy formalną różnorodność i odwagę realizacji powstających wówczas we Wrzeszczu.

Obiekty usługowe i handlowe



Najbardziej widocznym polem wspomnianych przemian stała się architektura komercyjna, która jako pierwsza reagowała na nowe realia gospodarki rynkowej. Co prawda we Wrzeszczu nie powstał wówczas obiekt na miarę wrocławskiego domu towarowego Solpol - ogólnopolskiej ikony zachodzących zmian - jednak nie znaczy to, iż brakuje w nim budynków oddających ducha tamtej epoki.

Działalność inwestycyjna skupiała się wówczas przede wszystkim na adaptacji i modernizacji na cele handlowo-usługowe obiektów o odmiennym rodowodzie historycznym. Oto przegląd najważniejszych z nich:

    Przebudowana na potrzeby drugiego w Gdańsku baru sieci McDonald's kamienica, w której dziś działa restauracja Aioli.
  • Jedną z pierwszych była adaptacja ceglanego budynku, pamiętającego czasy Cesarstwa Niemieckiego, na bar sieci McDonald's (ul. Partyzantów 6Mapka). Projekt powstał w pracowni Filar (projektanci: Szczepan Szotyński, Małgorzata Kruszko-Szotyńska) i zakładał całkowitą przebudowę wnętrza oraz rewitalizację bryły budynku: wyczyszczono i odtworzono elewacje, wymieniono stolarkę okienną i drzwiową. Obiekt rozbudowano od frontu za pomocą dwukondygnacyjnej przeszklonej bryły o zaokrąglonych narożach. McDonald's działał w budynku w latach 1994-2013; w 2017 roku otwarto tam restaurację Aioli.
  • Urządzony w budynku z pierwszych powojennych lat Hotel Szydłowski.
  • W 1998 roku ukończono przebudowę budynku powstałego w pierwszych powojennych latach przy al. Grunwaldzka 114Mapka na 35-pokojowy Hotel Szydłowski z kawiarnią-cukiernią oraz restauracją na parterze. Elewację zmodernizowanego budynku obłożono pseudoszlachetnym kamieniem.
  • Zmodernizowany pod koniec lat 90. budynek Spółdzielczego Domu Handlowego "Sezam", dziś placówka ING Bank Śląski.
  • Około 2000 r. zmodernizowano budynek i elewację dawnego Spółdzielczego Domu Handlowego "Sezam" (al. Grunwaldzka 56Mapka) z przeznaczeniem na placówkę bankową (dziś ING Bank Śląski).
  • Zaadaptowany na przełomie wieków na potrzeby placówki bankowej dawny hotel robotniczy Stoczni Gdańskiej.
  • W latach 1999-2002 zaadaptowano na placówkę Banku PKO BP zbudowany w latach 50. hotel robotniczy Stoczni Gdańskiej (al. Grunwaldzka 103Mapka). Projekt wykonała Jolanta Makander z Firmy Projektowo-Wykonawczej Forum. Poza przebudową wnętrza dobudowano także część parterową od strony północno-zachodniej i przebudowano część wykusza frontowego, pokrywając go refleksyjnym szkłem. Obecnie obiekt czeka na nowych najemców.

We Wrzeszczu powstało także kilka obiektów handlowych "od zera", których żywot - jak pokazał czas - często był tymczasowy. Dziś nie ma już śladu po oddanych do użytku w 1990 r. pawilonach pierwszego Manhattanu (dziś w ich miejscu centrum handlowe o tej samej nazwie) ani po centrum handlowym Sukces-Bis przy ul. Partyzantów (dziś stoją tam wieżowce Quattro Towers).

Efemeryczność tych realizacji była zresztą znakiem czasu - odpowiadała dynamicznym zmianom rynku i niepewności inwestycyjnej lat transformacji. Mówiąc prościej: bezpieczna prowizorka początkowo wygrywała. Wciąż istnieją za to:


  • Powstałe w połowie lat 90. na terenie poprzemysłowym urządzonym z kolei w popruskich wojskowych wozowniach centrum handlowe Top Shopping przy al. Grunwaldzkiej 211Mapka, z charakterystyczną elewacją z białej blachy falistej. Zmodernizowane w latach 2016-2017, obecnie działa pod szyldem Galeria Wnętrz City Meble i zupełnie już nie kojarzy się z tamtą epoką.
  • Architektoniczna "perła" lat 90. - Dom Handlowy Jantar.
  • Postawiony w 1994 r. w miejsce wyburzonej przedwojennej kamienicy Dom Handlowy Jantar (ul. Politechniczna 7Mapka), mieszczący 34 sklepy. Powstał na zlecenie Spółki Cywilnej "Współpraca". Elewacje dwukondygnacyjnego budynku wykonano z okładziny klinkierowej i tynku; podzielone na kwadratowe pola przeszklenia nadają mu geometryczny rytm. Obiekt najlepsze czasy ma za sobą, ale wizyta w jego wnętrzu to prawdziwa podróż w czasie do lat 90.

Obiekty biurowe



Równolegle z powstawaniem obiektów handlowo-usługowych budowano nowe przestrzenie biurowe, mające zaspokoić zapotrzebowanie żywiołowo rozwijającego się biznesu. Do nowych czasów przygotowywały się także prywatyzowane przedsiębiorstwa państwowe:


  • W 1990 r. oddano do użytku centrum szkoleniowe Telekomunikacji Polskiej przy ul. Żywieckiej 2cMapka. Dziś już nieużytkowany obiekt otrzymał elewację z modnego w tamtych czasach sidingu. W jego miejsce ma powstać 11-kondygnacyjny budynek mieszkalny z podziemną halą garażową i lokalami usługowymi w parterze.
  • Oddane w 2000 r. nowe skrzydło Radia Gdańsk.
  • W drugiej połowie lat 90. zmodernizowany zabytkowy budynek Radia Gdańsk otrzymał połączone przeszklonym łącznikiem skrzydło według projektu KD Kozikowski Design Pracownia Architektoniczna. Inwestycję oddano 30 czerwca 2000 r. Nową bryłę o nieregularnym kształcie nakryto falującym dachem, zaś jej elewację obłożono żółtawym kamieniem. Wejście zostało podkreślone ukośnym przeszkleniem i nakryte ukośnym daszkiem. Całości dopełniają refleksyjne szkło ujęte w zielone ramy oraz pomarańczowe gzymsy.
  • W latach 2000-2001 przy al. Grunwaldzkiej 212Mapka wybudowano budynek biurowy z usługami w parterze o niefortunnej angielskiej nazwie Company House. Siedmiokondygnacyjny obiekt otrzymał charakterystyczny wykusz na poziomach 1-3 z refleksyjnego szkła w niebieskim obramowaniu.
  • Zmodernizowany w 2001 r. budynek Telekomunikacji Polskiej (dziś Orange) z 1963 r.
  • W 2001 r. ukończono modernizację oddanego w 1963 r. budynku Telekomunikacji Polskiej (dziś Orange; al. Grunwaldzka 110Mapka). Obiekt otrzymał dwie dodatkowe kondygnacje oraz nową elewację, częściowo z - a jakże - refleksyjnego szkła w pomarańczowym obramowaniu.

Nowy biurowy krajobraz Wrzeszcza uzupełniał oddany w 1999 r. czterokondygnacyjny budynek biurowy Dmowskiego Centrum z lokalami handlowo-usługowymi w parterze oraz podziemną halą garażową (ul. Romana Dmowskiego 12) oraz oddane pod koniec 2001 r. sześciokondygnacyjne Centrum Biurowe Vigo przy ul. Szymanowskiego 2.

Przybytki kultury niższej i wyższej



Zapoczątkowana w 1989 r. transformacja objęła także zwyczaje i przestrzenie związane z kulturą i rozrywką. W kategorii obiektów przeznaczonych na te cele mamy we Wrzeszczu dwie bardzo wyraziste realizacje:



    Oddane pod koniec 2000 r. Multikino, pierwsze kino wielosalowe w Gdańsku.
  1. W grudniu 2000 r. oddano do użytku Multikino przy al. Zwycięstwa 14Mapka - pierwsze kino wielosalowe w Gdańsku. Obiekt zaprojektowała APA Markowski Architekci Sp. z o.o. - architekci Andrzej Markowski, Szymon Wojciechowski i Sergiusz Frąckiewicz. Budynek obłożono okładziną imitującą chropowaty kamień i nakryto wywiniętym ku górze, obitym blachą dachem, co miało stanowić dialog z pobliską Operą Bałtycką.
  2. Oddana w 2001 r. nowa siedziba Klubu Studenckiego Żak urządzona w budynkach dawnej technicznej zajezdni tramwajowej.
  3. W 2001 r. oddano do użytku nową siedzibę Klubu Studenckiego Żak przy al. Grunwaldzkiej 195/197Mapka. Na jej potrzeby zaadaptowano budynki dawnej technicznej zajezdni tramwajowej. Projekt wykonało Diogenes Studio Sp. z o.o. Architektura: Maria Krystyna Sikorska. Kompleks posiada wyraźnie zaakcentowaną strefę wejściową w formie przeszklonej piramidy. Z pasażu wchodzi się do sali teatralnej, kawiarni, biur i do kina.

Oba wyraziste obiekty były zapowiedzią zmian w sposobie konsumpcji kultury, które przyniósł początek obecnego stulecia.

Nielubiane dziedzictwo transformacji



Architektura "długich lat 90." jest zbyt młoda, by uzyskać status zabytkowej, a zarazem zbyt "banalna", by zwracać uwagę, przez co nie jest dziś przedmiotem debaty. Powstałe wówczas budynki opatrzyły się nam na tyle, że nie zwracamy już uwagi na ich formy i kolory - za co dodatkowo winić należy utrzymujący się wciąż, wszechogarniający polskie miasta chaos wizualny. Poza wąskim kręgiem specjalistów nikt nie zastanawia się nad ich wartością.

Ów brak refleksji będzie miał jednak bardzo konkretne konsekwencje dla przyszłości krajobrazu Wrzeszcza i szerzej: Gdańska oraz innych polskich miast. Zanim dojrzejemy do wspólnego namysłu nad znaczeniem tej architektury dla naszego wspólnego dziedzictwa kulturowego, większość z tych obiektów ulegnie kolejnej modernizacji, która zatrze ich "transformacyjny" charakter lub zostanie całkowicie rozebrana.

Do napisania artykułu zainspirowała mnie cytowana w tekście książka Anny Cymer "Długie lata 90. Architektura w Polsce czasów transformacji" (Centrum Architektury, Warszawa 2024), która stanowiła zarazem główne - obok publikacji "Gdańsk 1990-2010. Oblicza architektoniczne miasta" (Gdańsk, 2010) - opracowanie, z którego korzystałem.

O autorze

autor

Jarosław Wasielewski

badacz i popularyzator historii Gdańska, autor bloga poświęconego w całości przeszłości i teraźniejszości Wrzeszcza.

Miejsca

Opinie wybrane

Wszystkie opinie (95)

alert Portal trojmiasto.pl nie ponosi odpowiedzialności za treść opinii.

Wydarzenia

Spacer po Sopocie z Walkative!

spacer

Loża VIP u św. Jana? Kto zasiadał w stalli Rady Kościoła

wykład / prezentacja, wykład, sesja naukowa, spotkanie

"Boso, lecz przy kordzie" - wykład dra hab. Lecha Marka

wykład / prezentacja, spotkanie

Sprawdź się

Sprawdź się

W 1964 roku w Sopocie po raz pierwszy zorganizowano:

 

Najczęściej czytane