Fakty i opinie

Dwie Szafarnie. Historia od średniowiecza po XXI wiek

artykuł historyczny
Widok z Ołowianki na Nową Motławę w kierunku ul. Szafarnia i nabrzeża Nowej Pakowni - SeePackhof (Neuer Packhof). Po prawej Wyspa Spichrzów.
Widok z Ołowianki na Nową Motławę w kierunku ul. Szafarnia i nabrzeża Nowej Pakowni - SeePackhof (Neuer Packhof). Po prawej Wyspa Spichrzów. za fotopolska.eu

Szafarnia to zarówno historyczne miejsce na prawym brzegu Motławy naprzeciw ŻurawiaMapka, graniczące z Długimi OgrodamiMapka, ale także ulica nad Nową MotławąMapka, ciągnąca się od mostu KamieniarskiegoMapka do mostu StągiewnegoMapka. Oba miejsca miały okresy rozkwitu, ale i chwile, na szczęście nie za długie, upadku.



Średniowieczna Szafarnia



Gdy Krzyżacy w 1308 r. na półtora wieku zajęli Pomorze Wschodnie z Gdańskiem i zbudowali na lewym brzegu MotławyMapka swój zamek, tereny po drugiej stronie rzeki nazwali Schäfferei (Szafarnia).

Zobacz także:

Zamek Krzyżacki w Gdańsku. Wciąż fascynuje i wywołuje dyskusje



Prawobrzeże - dzisiejsza Ołowianka, która nie była jeszcze wyspą, aż do Długich Ogrodów - stanowiło własność krzyżackiego zamku i było z nim połączone zwodzonym mostem. Miejscem tym zarządzał szafarz zakonny (Schäffer), jeden z braci odpowiadający w każdym konwencie za skup potrzebnych produktów i obrót nimi - inaczej mówiąc: za handel.

Przy zbudowanym drewnianym nabrzeżu w Szafarni pojawiły się spichrze na zwożone Wisłą zboże, magazyny do składowania przywiezionego z Flandrii sukna i soli, szwedzkiego żelaza oraz przypraw korzennych i owoców południowych.

Obok składów drewna powstały też warsztaty ciesielskie i szkutnicze.

Na północnym cyplu, naprzeciwko Brabanku, znajdowała się rogatka z łańcuchem (potem drągiem) przeciągniętym przez rzekę, który regulował ruch wodny.

Wyobrażenie zamku krzyżackiego w Gdańsku z mostem zwodzonym na Motławie łączącym zamek z prawobrzeżną Szafarnią. Według Jana Seyfferta (1834 r.).
Wyobrażenie zamku krzyżackiego w Gdańsku z mostem zwodzonym na Motławie łączącym zamek z prawobrzeżną Szafarnią. Według Jana Seyfferta (1834 r.).
Po okresie krzyżackim Szafarnia wraz z zamkiem została podarowana przez polskiego króla Kazimierza Jagiellończyka miastu. Obok pokrzyżackich spichlerzy zbudowano nowe, w tym Królewski i Oliwski.

Nastąpiły wówczas znaczące zmiany w sieci wodnej. Od wschodniej strony przekopano kanał otaczający starą Szafarnię, zwany Ciesielskim (dzisiaj kanał Na Stępce). Od południa połączony był z opływem Motławy, zwanym Bersen, a na północy wpływał z powrotem do Motławy.

Wspomniany opływ po przekopaniu do dwóch bezodpływowych zastoisk stał się najpierw fosą okalającą Wyspę Spichrzów, a po poszerzeniu i pogłębieniu - żeglowną rzeką o nazwie Nowa Motława.

Na starej mapie Gdańska z 1601 r. zwanej "Planem Sztokholmskim", na prawym brzegu Nowej Motławy, od mostu Kamieniarskiego do mostu Stągiewnego autor zaznaczył wąskie pasma ogrodów biegnące równolegle do rzeki.

Fragment planu Gdańska z 1601 r. z zaznaczonym na czerwono terenem obecnej ulicy Szafarnia - plan w zasobach archiwum wojny w Sztokholmie (Krigsarkivet).
Fragment planu Gdańska z 1601 r. z zaznaczonym na czerwono terenem obecnej ulicy Szafarnia - plan w zasobach archiwum wojny w Sztokholmie (Krigsarkivet).
Z kolei na sztychu Aegidiusa Dickmanna z 1617 r. przedstawiającym widok z mostu Kamieniarskiego widać prawobrzeże Nowej Motławy z drogą, po której jedzie wóz konny, zabudowę u zbiegu Grobli Angielskiej z nową Szafarnią, a w oddali Stągiew, most i  zabudowę Nowych Ogrodów.

Widok z mostu Kamieniarskiego na Nową Motławę. Po prawej spichlerze na Ołowiance i Wyspie Spichrzów, a po lewej Szafarnia. Karta albumu z widokami Gdańska 1617 Aegidiusa Dickmanna.
Widok z mostu Kamieniarskiego na Nową Motławę. Po prawej spichlerze na Ołowiance i Wyspie Spichrzów, a po lewej Szafarnia. Karta albumu z widokami Gdańska 1617 Aegidiusa Dickmanna.
Zarówno mapa, jak i sztych ukazują gęstą zabudowę spichlerzami i magazynami Wyspy Spichrzów oraz mniej licznymi na Ołowiance.

Na Ołowiance w tym czasie stał dwór smolny (Teerhof), dwór ołowiany z wagownią i dźwigiem (Bleihof), siedem spichrzów (Królewski, Oliwski, Miedź, Szkarpawski, Panna, Wielka i Mała Dąbrowa), Ciesielnia przeniesiona z Wyspy Spichrzów oraz warsztaty szkutnicze.

Ten stan utrzymywał się do XVIII wieku, z tym że naprzeciw północnego cypla Wyspy Spichrzów, na prawym brzegu wybudowano magazyn, a obok kolonistów angielskich osiadł cech kamieniarzy.

Szafarnia ulicą portową



Okres rozkwitu nowej Szafarni nastąpił na początku XIX wieku.

Wcześniej, bo ok. 1750 r., zburzono spichlerz i na jego miejsce wybudowano ogromny magazyn na drobnicę, towary pakowane w worki, paczki, bele czy skrzynie.

Obiekt przy ulicy Szafarnia 7 nazwano Seepackhof. Jego polska nazwa brzmi "Nowa Pakownia", w odróżnieniu od istniejącego na Wyspie Spichrzów mniejszego magazynu, czyli "Starej Pakowni".

Litografia Eduarda Meyerheima z 1832 r. przedstawiająca Seepackhof i gmach pruskiej Dyrekcji Ceł (źródło: Europeana Collections Austrian National Library)
Litografia Eduarda Meyerheima z 1832 r. przedstawiająca Seepackhof i gmach pruskiej Dyrekcji Ceł (źródło: Europeana Collections Austrian National Library)
Po roku 1793 i zajęciu Gdańska przez Prusy w wyniku II rozbioru Polski magazyn przejęło Ministerstwo Finansów. To w nim poddawano kontroli celnej wszystkie towary drobnicowe przechodzące przez port gdański.

Towary masowe (zboże, spławiane Wisłą drewno) były kontrolowane w wodnej komorze celnej w Marienwerder (Kwidzyn), a wpływające drogą morską w pruskiej komorze w Neufahrwasser (Nowy Port).

XIX-wieczne zmiany na Szafarni



Ulica Szafarnia w tym czasie zaczynała się od wybudowanego pod koniec XVIII wieku Domu pod Murzynkiem, wybudowanym przez starszego cechu gdańskich kamieniarzy Krzysztofa Strzyckiego. Na portalu budynku był wyrzeźbiony herb z twarzą murzynka.

Dom pod Murzynkiem przy ul. Szafarnia 3 na grafice Bertholda Hellingratha z 1908 r.
Dom pod Murzynkiem przy ul. Szafarnia 3 na grafice Bertholda Hellingratha z 1908 r.
Prawy brzeg Nowej Motławy był uzbrojonym nabrzeżem przeładunkowym z urządzeniami dźwigowymi i pachołkami cumowniczymi, do którego przybijały statki nie tylko rzeczne.

Ulica od mostu Kamieniarskiego do mostu Stągiewnego była w całości zabudowana, a jej nawierzchnię wybrukowano.

Obok Nowej Pakowni w stronę Długich Ogrodów zbudowano nowe budynki, w których mieściły się Główny Urząd Ceł (Hauptzollamt zu Danzig), Dyrekcja Podatkowa Prowincji Prusy Zachodnie (K. Pr. Provinzional-Steuerdirektion von Westpreussen) i Rejencji Gdańskiej (Danziger Regierunghaus).

Po wybudowaniu w 1883 r. nowego gmachu władz rejencji przy ul. Nowe Ogrody 12-16 (obecnie w tym miejscu stoi budynek gdańskiego magistratu) cały kompleks na Szafarni 8 - 11 zajął resort finansów.

Po obu jego stronach były kantory i biura armatorów, spółek handlowych, przedstawicielstw eksporterów zboża i drewna. Kantor handlowy armatora Johannesa Icka (flotylla parowców przybrzeżnych i barek rzecznych) mieścił się w budynkach w stronę Ołowianki, a Bydgoski Lloyd protoplasta "Żeglugi Bydgoskiej" (żegluga na Wiśle, ekspedycja towarów) w stronę Stągwi.

Widok z mostu na Nową Motławę. Po lewej Wyspa Spichrzów, po prawej Szafarnia, na wprost - Ołowianka. Pocztówka z 1910 r. zamieszczona na portalu Fotopolska.eu
Widok z mostu na Nową Motławę. Po lewej Wyspa Spichrzów, po prawej Szafarnia, na wprost - Ołowianka. Pocztówka z 1910 r. zamieszczona na portalu Fotopolska.eu

Ołowianka już nie portowa, tylko przemysłowa



W II połowie XIX wieku zmieniła się też Ołowianka. Zniknęły warsztaty szkutnicze i cieślarnia, nie składowano już ołowiu i miedzi. Za to pojawiły się pierwsze kominy i maszyny parowe w oddanej w 1871 r. przepompowni ścieków obsługującej sieć kanalizacyjną Gdańska.

Zobacz także:

Historia przepompowni na Ołowiance



Dwadzieścia siedem lat później uruchomiono elektrownię miejską w wybudowanym w stylu neogotyckim obiekcie z mostem kolejowym na kanale. Pomiędzy tymi obiektami powstała przystań wioślarska, a nad kanałem alejka spacerowa.

Na początku XX wieku na wyspie były trzy spichlerze, trzy budynki przepompowni ścieków, budynki elektrowni i urzędu miar oraz sześć budynków mieszkalnych, w których mieszkali pracownicy przepompowni i elektrowni. W 1913 r. zamieszkiwało je 270 osób.

W głębi Ołowianka, na pierwszym planie po prawej północny cypel Wyspy Spichrzów.  Pocztówka z 1910 r. ze zbiorów Muzeum Pomorza - Cyfrowe Muzeum Dziedzictwa Kulturowego Województwa Pomorskiego (muzeumpomorza.pl)
W głębi Ołowianka, na pierwszym planie po prawej północny cypel Wyspy Spichrzów. Pocztówka z 1910 r. ze zbiorów Muzeum Pomorza - Cyfrowe Muzeum Dziedzictwa Kulturowego Województwa Pomorskiego (muzeumpomorza.pl)
Okres Wolnego Miasta Gdańska (1920 - 1939) niewiele zmienił w wyglądzie ulicy Szafarnia i wyspy Ołowianka. Może tylko to, że w Nowej Pakowni znalazł się gdański urząd celny (Zollamt Seepackhof), a w gmachu po pruskiej dyrekcji podatkowej powołano Gdańską Dyrekcję Ceł (Landeszollamt für Freie Stadt Danzig).

Śródmieście Gdańska wraz z Szafarnią w gruzach



Koniec II wojny światowej był dla Gdańska katastrofalny. Tak jak całe Śródmieście, Wyspa Spichrzów, Ołowianka i Szafarnia legły w gruzach. Naloty z powietrza oraz ostrzał z lądu, a potem już po zdobyciu miasta przez armię czerwoną wysadzanie w powietrze poszczególnych kwartałów pozostawiły same zgliszcza i ruiny.

Ruiny Gdańska w marcu 1945 roku. Za Gdansk.pl
Ruiny Gdańska w marcu 1945 roku. Za Gdansk.pl
Na ulicy Szafarnia wszystkie budynki legły w gruzach, z wyjątkiem spichlerza Nowa Pakownia. Na Ołowiance po zbombardowaniu zostały tylko szkielety po dawnej zabudowie.

Najszybciej odbudowano elektrownię, bo już w sierpniu 1945 r. zaczęła produkować prąd dla Gdańska. Działała też przepompownia, którą ominęła wojenna pożoga. Ruiny spichlerzy straszyły aż do ich ostatecznej odbudowy w latach 80. ubiegłego wieku.

Szare lata powojenne



Podobny los spotkał ulicę Szafarnia, którą zaraz po wojnie przemianowano na Owczarnia. Był to wynik nieco zgrubnej polonizacji niemieckich nazw miejscowości i ulic. Komisja wyszła z założenia, że skoro niemieckie "Schafe" oznacza "owce" to "Schäferei" oznacza "owczarnię". Nie wzięto pod uwagę, że "Szafarnia" wzięła się od "szafarza".

Po paru latach dokonano zmiany nazwy ulicy, tym bardziej że w dzielnicy Osowa było już osiedle Owczarnia.

W ocalałym spichlerzu urządzono magazyny Dagomy, czyli fabryki przetwórstwa warzywno-owocowego, położonej po sąsiedzku, przy ulicy Grobla Angielska 1.

W sąsiedztwie Dagomy najpierw mieściła się Fabryka Lin, potem Zakłady Sprzętu Okrętowego, przekształcone w 1961 r. w ZUO Hydroster. Na zapleczu Szafarni były hale produkcyjne, a na posesji nr 10 pod koniec lat 60. Hydroster podjął decyzję wybudowania 10-piętrowego biurowca.

Barki na Motławie pomiędzy Wyspą Spichrzów a ul. Szafarnia. Widoczny biurowiec Hydrosteru, a w oddali statek Panna Wodna. Obecnie w tym miejscu mieści się marina żeglarska.
Barki na Motławie pomiędzy Wyspą Spichrzów a ul. Szafarnia. Widoczny biurowiec Hydrosteru, a w oddali statek Panna Wodna. Obecnie w tym miejscu mieści się marina żeglarska. Fot. Zbigniew Kosycarz/KFP

Jak feniks z popiołów. Odrodzona ulica i jej okolice



W końcu XX w. zaczęła zmieniać się charakterystyka ul. Szafarnia i jej nabrzeża. Z przemysłowo-gospodarczej z barkami zacumowanymi na Nowej Motławie na turystyczno-mieszkaniową.

Najpierw, w 1997 r., uruchomiono marinę żeglarską. W barokowym Domu pod Murzynkiem powstał Hotel Podewils. Potem nastąpiła rekonstrukcja spichlerza Nowa Pakownia, której efektem było otwarcie Hotelu Gdańsk Boutique z restauracją i minibrowarem. Z biurowca Hydrosteru po modernizacji powstał Marina Club Hotel.

Ul. Szafarnia obecnie. Na pierwszym planie jachty cumujące w marinie żeglarskiej. Od prawej: kompleks mieszkalny Waterlane, hotel Marina Club w dawnym wieżowcu Hydrosteru, hotel Gdańsk Boutique w spichlerzu Nowa Pakownia, dalej budynek mieszkalny Szafarnia i końcu ledwo widoczny budynek Domu pod Murzynkiem, w którym mieści się Hotel Podewils.
Ul. Szafarnia obecnie. Na pierwszym planie jachty cumujące w marinie żeglarskiej. Od prawej: kompleks mieszkalny Waterlane, hotel Marina Club w dawnym wieżowcu Hydrosteru, hotel Gdańsk Boutique w spichlerzu Nowa Pakownia, dalej budynek mieszkalny Szafarnia i końcu ledwo widoczny budynek Domu pod Murzynkiem, w którym mieści się Hotel Podewils. fot. Edyta Steć/Trojmiasto.pl
W ostatnim dziesięcioleciu zagospodarowano tereny pomiędzy Groblą Angielską a Nową Pakownią i wybudowano apartamentowiec o nazwie Szafarnia Water Front, a na posesjach za wieżowcem z hotelem - kompleks mieszkaniowo-usługowy Waterlane.

Na Ołowiance z pięciu spichlerzy po ich odbudowie i modernizacji powstała nowa siedziba Narodowego Muzeum Morskiego, a do obiektu po elektrociepłowni weszła Filharmonia Bałtycka. W spichlerzu Królewskim oddano hotel o tej samej nazwie. Obok mostu na kanale Na Stępce umieszczono koło widokowe AmberSky - wysoki na 50 metrów diabelski młyn, który wcześniej stał na Wyspie Spichrzów (zobacz film).

Ołowianka obecnie. Dawne spichlerze zaadaptowane na siedzibę Narodowego Muzeum Morskiego oraz hotelu. Dawna elektrociepłownia zmieniła się w siedzibę Polskiej Filharmonii Bałtyckiej. Stoją budynki, w których mieszkali pracownicy elektrociepłowni. Tuż przy przepompowni ścieków stoi 50-metrowe koło widokowe.
Ołowianka obecnie. Dawne spichlerze zaadaptowane na siedzibę Narodowego Muzeum Morskiego oraz hotelu. Dawna elektrociepłownia zmieniła się w siedzibę Polskiej Filharmonii Bałtyckiej. Stoją budynki, w których mieszkali pracownicy elektrociepłowni. Tuż przy przepompowni ścieków stoi 50-metrowe koło widokowe. fot. Małgorzata Zimnoch/Trojmiasto.pl
Zarówno historyczna Szafarnia, jak i ulica Szafarnia na prawym brzegu Nowej Motławy oraz naprzeciw Wyspy Spichrzów w nowej odsłonie XXI wieku stały się atrakcją turystyczną Gdańska. Po latach upadku i stagnacji znów tętnią życiem, odrodzone jak feniks z popiołów.

Wyspa Spichrzów i okolice. Film z 2014 r.

Bibliografia

  1. Henryk Samsonowicz, "Europejski handel Krzyżaków w XIV-XV wieku", Komunikaty Mazursko-Warmińskie nr 2-3 z 1994 r. s. 137-145.
  2. "Ołowianka - gdańska wyspa z historią", infogdansk.pl/olowianka.
  3. "Spichlerze na Ołowiance - historia obiektu" Narodowe Muzeum Morskie w Gdańsku.
  4. Jerzy Samp, "Miasto tysiąca tajemnic" Gdańsk Marpress 1999 r.
  5. Maria Sadurska, "Gdańskie pakownie - dawniej i dziś", Gdańska Strefa Prestiżu 27.12.2017 r.
  6. Rafał Borowski, "Jak elektrociepłownia na Ołowiance stała się filharmonią", Trojmiasto.pl.

Opinie wybrane


wszystkie opinie (46)

alert Portal trojmiasto.pl nie ponosi odpowiedzialności za treść opinii.

Najnowsze

więcej artykułów »