Historia
Historia Wiadomości
Facebook X E-mail Messenger WhatsApp Kopiuj link Obserwuj nas na Google News Obserwuj nas na Google News Więcej

Gdy Hel do Gdańska należał

Marcin Dobrzyński
25 lipca 2026, godz. 09:00
Opinie (59)
Miasto Hel. Po lewej widoczny port rybacki oraz wyżej - wojenny.

Miasto Hel. Po lewej widoczny port rybacki oraz wyżej - wojenny.

fot. www.hel.pl

Wiedzieliście, że Hel przez ponad 260 lat należał do Gdańska? Ja nie, bo skąd? W XV i XVI wieku Hel był najpierw gdańskim lennem, a potem został wymieniony za dostęp do portu w Elblągu. Granica Gdańska i Rzeczpospolitej była natomiast niemal w połowie dzisiejszej Jastarni. "Strzegł" jej rów i płot z gałęzi.




Wiedziałaś/eś, że Hel należał kiedyś do Gdańska?

Dla mieszkańców Trójmiasta zarys Helu jest widziany przy dobrej, bezchmurnej pogodzie. To taka linia czegoś zielonego, poprzeplatana co jakiś czas maleńkimi budyneczkami. W dziecięcych latach wydawał mi się jakimś odległym lądem.

Do tego w szczątkowych publikacjach lata temu opisywano mityczny, zatopiony Stary Hel, wspominano o piratach i kaprach królewskich. Ściąganie statków celowo na mielizny, aby je obrabować? Oczywiście. Zaczynamy!

Najbardziej znana jest budowa w czasach II RP na Helu całkiem udanego Rejonu Umocnionego, jego bohaterska obrona we wrześniu 1939 r. oraz losy powojenne, ponownie związane z wojskiem. Jak się okazuje, znajdziemy tam o wiele, wiele więcej ciekawostek.

Ogłoszenia.trojmiasto.pl – Znajdź dom blisko morza

897 777 zł

Ustka 

Dom wolnostojący
6 pokoi 160 m2

919 000 zł

Gdańsk Śródmieście

Mieszkanie
4 pokoje 89 m2

689 000 zł

Rumia 

Mieszkanie
3 pokoje 68 m2


Zanim był Hel, było kilka wysp



Herb Helu w Ratuszu Staromiejskim w Gdańsku.

Herb Helu w Ratuszu Staromiejskim w Gdańsku.

Hel na kartach historii pojawia się po raz pierwszy pod koniec XII wieku. Wcześniej w tym miejscu było kilka mniejszych i większych wysp. Z czasem powstał z nich półwysep. Dokładnie w 1198 r. Hel wzmiankowany jest jako "Gellen", którego mieszkańcy handlują pożywnymi śledziami. Miasto rozwijało się coraz prężniej, konkurując oczywiście z Gdańskiem. Następnie znajdowało się, jak całe Pomorze Gdańskie, pod panowaniem Krzyżaków.

Sprzedali Hel za dostęp do portu w Elblągu



W 1466 r. król Polski Kazimierz Jagiellończyk oddał Hel w lenno Gdańskowi. Spowodowało to zahamowanie rozwoju miasta. Ostatecznie w 1526 r. król Zygmunt Stary sprzedał miasto wraz z częścią Półwyspu Gdańskowi, w zamian za dostęp do portu w Elblągu. Granica Rzeczypospolitej i Gdańska przebiegać zaczęła dosłownie w połowie dzisiejszej Jastarni. Stanowił ją fizycznie niewielki rów i początkowo płot z gałęzi, następnie zastąpiony parkanem.

Podział widoczny był jeszcze na wydanej w 1910 r. pruskiej mapie.

Podział widoczny był jeszcze na wydanej w 1910 r. pruskiej mapie.

Powstały dwie odrębne osady. Jastarnia Pucka na zachodzie oraz Jastarnia Gdańska (Bór) na wschodzie Półwyspu. Miejscowości posiadały osobne cmentarze, szkoły, urzędy oraz nawet inne dialekty kaszubskie.

Jastarnia Bór współcześnie.

Jastarnia Bór współcześnie.

W wyniku I rozbioru Polski w 1772 r. Gdańsk nie został wcielony do Prus. Tym samym przez kolejne 21 lat rów i parkan stanowił granicę państwową pomiędzy Polską a Prusami. Dopiero po II rozbiorze w 1793 r. Prusy zaanektowały Gdańsk oraz jego ziemie. Co ciekawe, Hel w latach 1807-1814 wchodził w skład I Wolnego Miasta Gdańsk, utworzonego przez Francuzów.

Krzyż - ślad dawnego podziału



Po I wojnie światowej cały Półwysep Helski znalazł się w granicach Polski. Podział administracyjny na dwie osobne części przetrwał aż do lat dwudziestych XX wieku, czyli prawie 400 lat. Został zlikwidowany dopiero wraz z budową linii kolejowej, powstaniem portu rybackiego oraz wojennego na Helu. Terenowym śladem dawnego podziału pozostaje krzyż, stojący do dzisiaj na posesji przy ul. Sychty 112 w Jastarni.

Jastarnia, ul. Sychty 112 (główny trakt).

Jastarnia, ul. Sychty 112 (główny trakt).

Jednak to nie koniec opowieści. W wielu źródłach możemy przeczytać, iż Hel i okolice przez setki lat słynęły przede wszystkim z rybołówstwa. Powszechnie znane śledzie, wędzone węgorze, dorsze itp. Przyrządzane na wiele sposobów, jak na przykład kultowy "śledź po gdańsku". Ryby, ryby, ale czy tylko one?

Gniew boży zatopił Stary Hel?



A z czego jeszcze słynął Hel? Czym się tam jeszcze zajmowano? I tu nastaje cisza. Kluczem do niej jest historia tzw. Starego Helu. To właśnie miała być ta osada, istniejąca już około IX wieku, od której zaczęliśmy opowieść. Położona była około 1,5 km od obecnego Nowego Helu. Następnie pochłonęło ją morze. Oficjalnie z powodu burzy, która spustoszyła miasto oraz zmniejszających się ławic śledzi. Nieoficjalnie z powodu gniewu bożego. Powodem miała być rozpusta, pijaństwo oraz rabunki, które opisywano jako naszą lokalną Sodomę i Gomorę. Pojawiło się stwierdzenie, że "Stary Hel zniknął jak Atlantyda".

Stary Hel to także port rybacki, kościół, wiele chat, tawern. A także... cumujące w porcie statki piratów, mieszających się funkcjami z tzw. kaprami gdańskimi. Kaprowie oficjalnie prowadzili działania także na rzecz polskiego króla, a nieoficjalnie...

O Hanzie i kaprach w dawnym Gdańsku O Hanzie i kaprach w dawnym Gdańsku

Piraci z Helu pilnowali porządku



Interesy w Starym Helu prowadził każdy z każdym. Podobnie jak w porcie puckim - zaglądali tam różni ludzie. Niektórzy stacjonowali na stałe.

Już Krzyżacy, gdy w XIV wieku napadano na Morzu Bałtyckim na ich statki, wynajęli helskich piratów, aby "zrobili porządek". Zleceniodawcy byli zadowoleni, a Helanie zniszczyli na jakiś czas konkurencję.

Prawda o Starym Helu oczywiście jest usytuowana dokładnie pośrodku. Nie byli to po prostu grzeczni rybacy, ani także bezlitośni piraci. Faktem jest, że zachowały się w archiwach szczątkowe dokumenty z tamtego okresu, wskazujące, iż miasto wcale nie było takie podupadłe, gdy przegrało rywalizację z Gdańskiem. W porcie helskim stałymi gośćmi mieli także być Bracia Witalijscy, znani piraci z Morza Bałtyckiego.

Ognisko udawało latarnię, kapitan się nabierał



Kadr z filmu "Piraci z Karaibów". Karaiby? Nie trzeba aż tak daleko szukać. Mieliśmy swoich piratów.

Kadr z filmu "Piraci z Karaibów". Karaiby? Nie trzeba aż tak daleko szukać. Mieliśmy swoich piratów.

Do dzisiaj w Jastarni usłyszymy opowieści, że "dawno, dawno temu" był bardzo prosty sposób rabunku statku. Statki poruszały się generalnie wzdłuż lądu. Mieszkańcy rozpalali ognisko na wydmach, aby w nocy udawało latarnię. Zmylony kapitan niejednego statku błędnie kierował statek na pobliską mieliznę. A według niepisanego prawa ładunek statku należał do tych, którzy go z tego statku sprawnie wynieśli do swoich domów. Załoga, w obawie o swoje życie, raczej nie protestowała przeciwko takiemu "wyładunkowi".

Legendy o ludzkich kościach i kościelnych dzwonach pod wodą



Proces w sprawie napaści na jeden z takich statków.

Proces w sprawie napaści na jeden z takich statków.

Gazeta lokalna z końca XIX wieku

Po upadku Starego Helu jego pozostałości zostały zalane przez wody Zatoki. W kierunku wschodnim zbudowano nowe miasto. Według legend rybacy pływający nad miejscem, gdzie woda pochłonęła stare zabudowania, wyławiali w sieciach także kości ludzkie lub też słyszeli z dna morskiego bicie kościelnego dzwonu...

Port Rybacki w Helu na początku XX wieku.

Port Rybacki w Helu na początku XX wieku.

W XX wieku, w związku z budową od 1931 r. portu wojennego, ponownie natrafiono pod wodą na relikty budynków. Częściowo zostały zbadane przez wezwanych z Torunia archeologów. Jednak były to bardzo pospieszne prace. W końcu wojsko naciskało na jak najszybsze kontynuowanie palowania w celu budowy nabrzeży portowych. Czy w archiwach państwowych zachowały się dokumenty z tych prac? Od tamtych czasów nie badano dna portu wojennego i jego okolic. Teren pozostał wojskowy, a koszty badań byłyby ogromne. Może kiedyś?

O autorze

autor

Marcin Dobrzyński

pasjonat historii, eksplorator, były żołnierz, licencjonowany przewodnik miejski

Zobacz także

Opinie wybrane

  • 2026-07-25 10:04

    Gdyby dalej należał do Gdańska to (8)

    chodniki zimą byłyby nieodśnieżone a zamiast lasów stałoby osiedle HeLLove

    2 miesiące

    • 123 26

    • 2026-07-26 10:33

      burmistrz Helu i kumple posprzedawali lasy i betonowe hoteliki niszczą piękno Helu

      2 miesiące

      • 7 0

    • 2026-07-25 17:42

      Niebardzo to prawda. (2)

      Tak mogłoby być, gdyby pis rządził. Ale nam to nie grozi.

      Piotr

      2 miesiące

      • 7 6

      • 2026-07-26 13:34

        (1)

        KO odda Hel za pół euro niemcom i PiS go nie dostanie?

        2 miesiące

        • 1 1

        • 2026-07-26 13:48

          PełO nie oddało za pół EUR

          Oni daj za darmo. Nie swoje łatwo się oddaje, a po oddaniu to co polskie jest europejski , czyli lepsze.

          2 miesiące

          • 0 1

    • 2026-07-25 14:30

      Dobre.

      Przemawia do wyobraźni. Bo przypomniała mi się zimowa walka z zaspami.

      2 miesiące

      • 6 0

    • 2026-07-25 12:30

      Na niektóre przypadłości jak widać nie ma ratunku, trwałe uszkodzenie kory mózgowej nie daje się wyleczyć

      2 miesiące

      • 7 9

    • 2026-07-25 11:51

      oraz wszechobecne korki straszyłyby mieszkańców i turystów

      2 miesiące

      • 10 1

    • 2026-07-25 11:43

      Albo Helskie Wzgórze

      Mniejsza o to, że tam brak wzniesień. Za to brak powiązań komunikacyjnych z resztą Helu, oprócz jednego jedynego wjazdu, byłby pewny.

      2 miesiące

      • 5 0

  • 2026-07-25 11:35

    (13)

    Bardzo lubię Hel.Jako studentka pracowałam tam w smażalni ryb(bywały dni że musiałam wypatroszyć 100 kg flądry).
    Fajnie się idzie tym pomostem na koniec cypla gdzie zatoka łączy się z morzem.
    Uważam ,że Hel jak i cały region dalej powinien być Prusami .

    Martyna

    2 miesiące

    • 18 58

    • 2026-07-25 17:56

      Przeciez to sa wciaz Prusy Krolewskie.

      2 miesiące

      • 6 1

    • 2026-07-25 12:13

      A ja myślę, że to raczej zamorska
      część Toskanii

      Rezydent

      2 miesiące

      • 8 2

    • 2026-07-25 11:55

      Jakbchcesz zobaczyc Prusy to jedz do Brandeburgi - zacpane towarzystwo (7)

      Tam w rozkwicie degregolada i dystopia spoleczna- cpuny, rozboje i gwalty. Tylko dla degeneratow i wielbicieli epizodu niemieckiego bedacego jednym koszmarembdla Bogu ducha winnych ludzi.

      R5

      2 miesiące

      • 16 6

      • 2026-07-25 12:32

        (5)

        Do 3 października 1990 nie było tam degregolandy. W Brandenburgii, a także Turyngii, Saksonii, Saksonii-Anhalt, Meklemburgii-Pomorzu Przednim oraz Berlinie Wschodnim - stolicy Niemieckiej Republiki Demokratycznej był porządek.

        Po aneksji Niemiec Wschodnich przez Niemcy Zachodnie przyszła ta degregolanda i teraz jest syf w Berlinie na

        Do 3 października 1990 nie było tam degregolandy. W Brandenburgii, a także Turyngii, Saksonii, Saksonii-Anhalt, Meklemburgii-Pomorzu Przednim oraz Berlinie Wschodnim - stolicy Niemieckiej Republiki Demokratycznej był porządek.

        Po aneksji Niemiec Wschodnich przez Niemcy Zachodnie przyszła ta degregolanda i teraz jest syf w Berlinie na Alexanderplatz, Karl-Liebknecht-Straße, Karl-Marx-Allee czy Rosa-Luxemburg-Platz, Friedrichstraße jak i wielu innych miejscach które przed 1990 były czyste i bezpieczne. Strach teraz zaglądać w Berlinie na Lichtenberg

        2 miesiące

        • 7 6

        • 2026-07-25 12:39

          (4)

          Zrozum jedno.rfn ,nrd to spadkobiercy III Rzeszy .Alianci stwierdzili ,że Prusy to był kraj militarny dążący zawsze do wojny i został rozwiązany .Dlatego mamy obwód kaliningradzki województwo Warmińsko Mazurskie i Pomorskie.
          RFN to kraj ułożony po wojnie pod USA przyspawany wręcz na kolanach do usa .nrd to ZSRR
          Ktoś mówi ale tam jest

          Zrozum jedno.rfn ,nrd to spadkobiercy III Rzeszy .Alianci stwierdzili ,że Prusy to był kraj militarny dążący zawsze do wojny i został rozwiązany .Dlatego mamy obwód kaliningradzki województwo Warmińsko Mazurskie i Pomorskie.
          RFN to kraj ułożony po wojnie pod USA przyspawany wręcz na kolanach do usa .nrd to ZSRR
          Ktoś mówi ale tam jest muzułmanów ale to RFN zaprosiła po wojnie Turków do odbudowy kraju.
          Z naszego regionu nikt nie wierzył (w większości )świniom z RFN .Owszem były jednostki ,które brały za to pieniądze ale to świnie .
          Nie mam nic do Niemców w szczególności do ludzi głosujących na AFD to porządni ludzie .Bardzo sexi jest Alice Weidel (mogłaby nosić szpilki )
          Zrozum jedno to koniec Europy .

          PS zawsze się cieszę jak migranci terroryzują wielką Brytanię i Francję. cieszyli się ,że wygrali wojnę a poszli tak samo na dno .XD.
          Preußen über alles!

          Martyna

          2 miesiące

          • 3 11

          • 2026-07-25 13:31

            (3)

            20 września będą głosować mieszkańcy Berlina a także Meklemburgii-Pomorza Przedniego, a dwa tygodnie wcześniej Saksonii-Anhaltu. W tych landach AfD jest zdecydowanym liderem sondaży i liczy już we wrześniu na pierwsze w swojej historii przejęcie władzy na poziomie kraju związkowego.

            2 miesiące

            • 2 2

            • 2026-07-25 14:35

              Zawsze życzę powodzenia AFD.
              Jednak problem polega na ekonomi i zbrojeniach.Wiesz ...Nie pisze teraz o współczesnych Niemczech jednak aby był sukces potrzeba :
              -Minimum tysiąca głowic nuklearnych
              -badań nad bronią chemiczną i biologiczna
              -technologi dronowej
              -tanich burdeli
              -piwa taniego bardzo dobrej jakości
              -haszyszu i morfiny
              -dyscypliny wojskowej w społeczeństwie
              -minimum 35% PKB na zbrojenia w czasie pokoju

              Martyna

              2 miesiące

              • 1 5

            • 2026-07-25 14:32

              kordon sanitarny cos ci mowi ? (1)

              Nie badz naiwny. Nawet kiedy AfD zdobedzie najwiecej glosow, to do wladzy nie dojdzie. Przegrani zawiaza koalicje i dalej bedzie tak jak zwykle.

              2 miesiące

              • 4 2

            • 2026-07-25 14:37

              Może tak być ale ekonomicznie oni nie podołają .

              Martyna

              2 miesiące

              • 3 2

      • 2026-07-25 12:15

        Przestań bzdury pisać.Siać propagandę .No ok po wojnie przesiedlono tu ludność inni napłynęli za pracą .Ale ono nie są tubylcami .

        Martyna

        2 miesiące

        • 3 3

    • 2026-07-25 11:44

      Rośnie nam mądre pokolenie. (2)

      Pies (albo raczej dwa), tatuaż, przyklejane rzęsy i nienawiść do tradycji już też jest?

      2 miesiące

      • 11 6

      • 2026-07-25 12:16

        (1)

        Ja jestem zawsze za tradycja .Pomimo polonizacji tych ziem zawsze wiem kim jestem .

        Martyna

        2 miesiące

        • 5 5

        • 2026-07-26 13:39

          Skoro nie podoba Ci się Polska to wypad za Odrę do Niemiec lub za Bug do Ukrainy.

          2 miesiące

          • 0 0

  • 2026-07-25 10:30

    Hel (1)

    Najpiękniejsze miejsce na ziemi,moja pierwsza praca w Kodze po skończeniu Technikum Przetwórstwa Rybnego w Gdyni, 5 lat️,miłe wspomnienia ,Port Wojenny przeprawa w sztormie przez zatoke holownikiem wojskowym do Gdyni po pracy do domu, lato , turyści , dobre jedzenie,ach...mmmmmm

    2 miesiące

    • 53 0

    • 2026-07-26 10:36

      podróż zimą w sztorm holownikiem na Hel byla lepsza niż wszystkie karuzele. Te czasy już nie wrócą.

      2 miesiące

      • 2 0

Wszystkie opinie (59)

alert Portal trojmiasto.pl nie ponosi odpowiedzialności za treść opinii.

Najnowsze